Deze week een krachtige vrouw, die haar gelaat verbergt in een wijds gebaar met haar armen vol loof. Geen karyatide die een balkonnetje steunt of een atlas met het hemelgewelf. Dit is de bonte esdoorn die voor mijn huis staat.

Een bevriende bomenman attendeerde me er op dat bomen soms een menselijk voorkomen hebben. In het kader van dragen, tillen, sjouwen mag deze boom niet ontbreken. Een last? Al dat blad wuift  vriendelijk mee met de wind, tot het tijd is dat de blaadjes mogen vallen.  

Het is bekend dat als je gepakt bent door het een of ander, dan kruist dat ook steeds je pad.
Hermes doet dat bij mij, maar Atlas kan het ook niet laten.
Intussen ben ik weer een stapje verder met die ‘dubbele’ atlassen gekomen.
Ik kreeg de tip om bij atlanten en telamonen te kijken: 
wikipedia.org/atlanten
wikipedia.org/telamonen

Het tillen, dragen en torsen komt al heel lang voor in de bouwkunst. Menselijke gestalten die een dragende of steunende functie hebben alsof ze een zuil vervangen. Ze doen het op hun hoofd, soms met hun nek of rug, dan weer met hun armen. De ene keer zijn ze met een compleet lijf uitgebeeld, de andere keer alleen met een bovenlijf. De mannelijke beelden heten atlanten of telamonen, de vrouwelijke versie kennen we als karyatiden. (www.geschiedenis.nl )

Ook in Odessa zijn er atlanten op monumentale panden te zien. In mijn gidsje werd ik erop geattendeerd dat ze soms met een grapje hun taak als drager vervullen: de suggestieve houding dat ze de bol een beetje heen en weer wiegen waardoor de stabiliteit van het gebouw in gevaar lijkt te komen…

 

Google liet me overgens zien dat Telamon ook als naam van dienstverlenende firma’s in trek is: de Telamon die mensen zijn hand reikt om hen bij te staan met het een of ander. Inderdaad kan iedereen op z’n tijd een helpende hand gebruiken. Geven en nemen, bieden en ontvangen, trekken en duwen, slapen en waken; het zijn werkwoorden die bij elkaar passen. Samen geven ze een evenwicht aan tussen tegengestelde activiteiten. De atlanten die de bol heen en weer bewegen, laten die balans wel heel mooi zien.

Niet in Venetië geweest maar in Odessa. Daar kwam ik tot twee keer toe Hermes tegen. Een nogal plomp spierwit beeld in een nis van het raadhuis.

In zijn rechterhand de mercuriusstaf en links een zak met??? Het is een Hermes in rust, hij overziet het plein met mensen en ziet in de verte een promenade met grote platanen hoog boven de Zwarte Zee, waar halvewege de beroemde Potjomkin trappen zijn.

    De trappen van bovenaf gezien lijken bijna vlak, terwijl ze van onderaf aan een hoge muur doen denken: een voorbeeld van hoe we door onze ogen bedrogen worden.

Loop je die Primorskij Boulevard af dan kom je bij een beeld van een weldoener van Odessa: Richelieu.

 

Kijk je niet omhoog maar rechtuit naar de sokkel, dan sta je oog in oog met Hermes, nu als plaquette in brons. Deze Hermes heeft een functie: bruidsparen – en die zie je bij bosjes – laten zich fotograferen en raken dan het brons aan. Mogelijk brengt Hermes hun geluk zoals de ene borst van het beeld van Julia in Verona ook opgepoetst is door de hand van alle mensen die graag binnen het jaar hun partner willen vinden. Te zien aan het glimmende brons hopen de mensen hier op geld met hulp van Hermes. De vraag is of ze hem aanspreken als de god van de zakkenrollers of juist van de handelaars…………………. Kijk naar de eerdere Hermes-stukjes: de Groningse Hermes – zowel die in rust op de Korenbeurs als die in beweging van de koepel aan de Hereweg – heeft wel de mercuriusstaf in zijn ene hand, maar wijst met zijn andere hand. Een verschil van aard of temperament tussen de noordelijke en zuidelijke Hermessen?

 

Atlas is niet de enige die iets op z’n nek heeft. In Venetië zag ik deze twee mannen op één knie onder een bol met een vrouwenfiguur erbovenop die iets doet.

 

Het was duidelijk geen Atlas die door een behulpzaam iemand geholpen werd om het hemelgewelf te dragen. Deze sterke kerels staan op de zoutpakhuizen. Schud de dame bovenop de bol een zak zout leeg? Iets met de symboliek van ‘het zout der aarde’ misschien? Of slaat ze met een stok op een soort gong? Ik weet het niet, maar ik ben wel nieuwsgierig. Eigenlijk zou ik morgen naar Venetië willen gaan om het daar nog eens preciezer te gaan bekijken en ter plekke vragen wat dat drietal daar doet.

 

 Deze foto’s kreeg ik als  vakantiekaart – na een gesprekje over Atlassen en andere beelden die iets dragen, tillen of torsen – van iemand die ik geattendeerd had op dit beeld op die plek in Venetië.

Atlas heeft me nog steeds in de greep!
Nu naar jongere Atlassen gekeken. Ik vond er eentje op een affiche van een jaar of wat geleden. Het hemelgewelf als een zak kolen, zoals lang geleden toen er nog kolensjouwers waren die de zakken met kolen op hun schouder droegen. Als ik er wat langer naar kijk, dan voel ik bijna hoe zwaar die bol moet zijn. Zijn linkerarm met de vuist gesloten, is het plateau waar de bol op rust. Zijn rechterarm met de open hand ondersteunt en zorgt dat de bol niet van die zelfgevormde sokkel afrolt. Hij staat vooral op zijn linkerbeen, misschien gaat hij zich met zijn rechtervoet een beetje afzetten om zich beter onder het gewicht te kunnen plaatsen……………… Hij is verder onbedekt.

De Atlas van het Paleis op de Dam is niet onbedekt; hij heeft een lendedoek. Hij draagt het hemelgewelf ook weer anders. Hij strekt zijn linkerarm min of meer tegen de bol en duwt hem een beetje op met zijn onderarm, de vuist half gesloten. Zijn rechterarm is omhoog gericht en heeft de vuist iets meer open. Hij steunt er ook minder mee, die rechterarm houdt vast de balans tussen beide armen onder controle. Hij staat recht onder zijn gewicht maar heeft zijn middel zo vreselijk ingeknikt. Die vouw zou handiger een verdieping lager in het scharnier van het heupgewricht geweest zijn, dan kwamen zijn maag en darmen wat minder in de knoei en had hij wat meer lucht tot zijn beschikking gehad. Maar ja, een beeld ademt ook niet echt.

Behalve buiten aan de achterkant van het Paleis, is er binnen ook nog een Atlas die als twee druppels water op zijn grote broer buiten lijkt. Zij het dat de binnen-Atlas meer kleur heeft en niet onder de duivenpoep zit.

Hoe aanwezig is die oude god nog altijd! Ook in hedendaagse huizen waar een klok aan de muur hangt. Friese staartklokken hebben vaak bovenop een Atlas, geflankeerd door engelen met trompetten. Zo’n oude klok met gewichten die je dagelijks moet optrekken: met je ene hand trek je de ketting naar beneden terwijl je andere hand het gewicht meehelpt om omhoog te gaan, een ritueel wat iedereen meekrijgt van de vorige generatie: zo spaar je de ketting! Even het gevoel van balans tussen je handen vinden, net als Atlas dat doet. Deze Atlassen van boven op de klok zijn sober van uitvoering, de lendenen zijn bedekt, armen en handen zijn symmetrisch. Hij knikt ook in zijn middel en kijkt van bovenaf op ons neer al of niet gedwongen door zijn last. Hoe Atlas en de engelen met bazuinen eigenlijk boven op een klok verzeild geraakt zijn, daar ben ik nog niet achtergekomen.